كرده : كه روزى به جمعيتى عبور كرد و به آنان سلام گفت ، گفتند : عليك السلام و رحمة اللَّه و بركاته و مغفرته و رضوانه ، حضرت به ايشان فرمود : « در ادب و تحيت » از ما اهل بيت جلو نزنيد ( و ما در تحيت اكتفاء مىكنيم به ) مثل آنچه ملائكه به پدر ما ابراهيم ( ع ) گفتند ، رحمة اللَّه و بركاته عليكم اهل البيت . « 1 » مؤلف : در اين روايت اشاره اى است به اينكه سنت در سلام اين است كه آن را تمام و بطور كامل بدهند و سلام كامل اين است كه سلام دهنده بگويد : السلام عليك و رحمة اللَّه و بركاته ، و اين سنت از حنفيت ابراهيم ( ع ) اخذ شده و تاييدى است براى چيزهايى كه قبلا گفته شد كه تحيت به سلام از دين حنيف است . و در كافى روايت شده كه فرمود : از تماميت و كمال تحيت اين است كه شخص وارد با آن كسى كه او به وى وارد شده ، مصافحه كند و وى با آن شخص اگر از سفر آمده معانقه نمايد . « 2 » و در خصال از امير المؤمنين ( ع ) روايت كرده كه فرمود : وقتى شنيديد كه يكى از شما در حضورتان عطسه كرد بگوئيد : يرحمكم اللَّه و او هم در پاسخ بگويد : يغفر اللَّه لكم و يرحمكم و دعاى « يغفر اللَّه لكم » را اضافه كند ، چون خداى تعالى فرمود : * ( « وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها . . . » ) * « 3 » . و در كتاب مناقب آمده كه كنيزى از كنيزان امام حسن ( ع ) دسته اى ريحان براى آن جناب آورد ، حضرت در عوض به وى فرمود : تو در راه خدا آزادى ، شخصى پرسيد : آيا براى يك طاقه ريحان كنيزى را آزاد مىكنى ؟ فرمود : خداى تعالى ما را ادب آموخته و فرموده : * ( « إِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها . . . » ) * و تحيت بهتر از يك طاقه ريحان براى او ، همين آزاد كردنش بود . « 4 » مؤلف : اين روايات بطورى كه ملاحظه مىكنيد معناى تحيت در آيه شريفه را عموميت مىدهند ، بطورى كه شامل هديه و تحفه نيز بشود . و در تفسير مجمع البيان در تفسير آيه شريفه : * ( « فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ . . . » ) * ، گفته است : مفسرين در اينكه اين آيه شريفه درباره چه كسى نازل شده ، اختلاف كرده‌اند ، بعضى

--> ( 1 ) اصول كافى ، ج 2 ص 646 . ( 2 ) اصول كافى ، ج 2 ص 646 . ( 3 ) خصال شيخ صدوق ، ص 127 . ( 4 ) مناقب ، ج 4 ص 18 .